حسين علوى مهر
238
روشها و گرايشهاى تفسيرى ( فارسى )
ميان متكلمان اختلاف نظر وجود دارد و گسترش اين اختلافات باعث شده است تا در عقايد مذهبى ، انديشههايى مقابل يكديگر داشته باشند در اين جا به مهمترين ديدگاهها در تفسير صفات خبريه اشارت مىرود : الف . مشبّهه ( مجسّمه ) اين گروه ، آيات را به همان معانى ظاهرى تفسير مىكنند و براى خداوند ، دست ، صورت ، چشم و ساير اعضا و جوارح را ثابت مىدانند ، ( اثبات اعضا و جوارح با تشبيه ) . ب . اشاعره اشعرىها معتقدند : اين صفات به معناى متبادر عرفى براى خداوند ثابت است ، اما اين كه چگونه است و شبيه به چه چيز مىباشد ؟ ما نمىدانيم ، نه مانند موجودات است تا تشبيه و تجسيم لازم آيد ، و نه مىشود آيات را مانند معتزله تأويل برد ، ( اثبات صفات بلا تشبيه و لا تكييف ) . « 1 » اگر چه برخى از اشاعره معتقد به « تفويض » هستند ؛ بدين معنا كه هر چه صفات براى خداوند در آيات و سنت آمده است ، بايد به آنها ايمان آورد ، ولى چون معنا و مفهوم آن را نمىدانيم ، بايد تفسير و چگونگى آن را به خداوند واگذار كرد . « 2 » ج . مؤوّله ( معتزله ) اين گروه نصوص و ظواهر آيات را مطلقا به تأويل مىبرند ، چه در صفات خبريه يا غير آن ، و به دنبال دليل و حجت شرعى نيز نيستند ، چرا كه معتقدند : ظواهر قرآن ، مخالف عقل است و هر جا عقل صريح با نقل تعارض كند ، دليل نقلى را بايد كنار گذاشت . د . اماميه اين گروه نيز تأويل را پذيرفتهاند ، اما نه به طور مطلق ، بلكه مىگويند : چون آياتى كه
--> ( 1 ) اين گروه را « البلكفه » مصدر جعلى « بلا كيف » نيز مىگويند . ( 2 ) ر . ك : استاد سبحانى ، ملل و نحل ، ج 2 / 103 .